Өсвөр насны үе тэнгийнхний дундах “далд дээрэлхэлт” (covert/relational bullying) нь ил харагдах бие махбодын хүчирхийллээс илүү хор уршигтай бөгөөд илрүүлэхэд хамгийн хэцүү нийгэм-сэтгэл зүйн үзэгдлүүдийн нэг юм.
ДАЛД ХЭЛБЭРИЙН ДИНАМИК
Үйлдэгдэх хэлбэрүүд: Далд дээрэлхэлт нь хэзээ ч шууд дайралтаар эхэлдэггүй. Нүдний харцаар доромжлох, худал цуурхал тараах, нууц задлах, сошиал орчинд гадуурхах, эсвэл хамт олноос санаатайгаар тусгаарлах (ганцаардуулах) зэрэг хэлбэрээр явагддаг. Энэ нь хохирогчийн нийгмийн статусыг унагах зорилготой байдаг.
Сэтгэл хөдлөлийн хор уршиг: Хохирогч хэзээ, хаанаас дайралт ирэхийг таашгүй байнгын айдас, түгшүүртэй байдалд ордог. Гаднаас нь харахад бүх зүйл хэвийн мэт боловч, хохирогчийн өөрийгөө үнэлэх үнэлэмж унаж, өөрийгөө буруутгах гүн мэдрэмжид автдаг.
НИЙГЭМ БОЛОН ОРЧНЫ ХАРАЛГАН БАЙДАЛ
Насанд хүрэгчдийн үл ойшоох хандлага: Багш, эцэг эхчүүд зөвхөн зодолдох, эд зүйл булаах зэрэг физик үйлдэлд л анхаарал хандуулдаг. Далд дээрэлхэлтийг “хүүхдүүд хоорондоо муудалцаа л биз”, “эмзэг байхаа боль” гэх мэтээр хөнгөн хүлээж авч, хохирогчийг улам бүр хамгаалалтгүй орхидог нь маш том алдаа юм.
Ажиглагчдын чимээгүй байдал (Bystander effect): Үе тэнгийнхэн нь далд гадуурхалтыг харсан ч дараагийн бай болохоос айж, эсвэл дээрэлхэгчид тал засахын тулд дуугүй өнгөрдөг. Энэхүү чимээгүй зөвшөөрөл нь дээрэлхэгчийн үйлдлийг улам өөгшүүлдэг.
Хуурамч эв найрамдал: Ихэнх сургуулийн орчинд далд дээрэлхэлт явагдаж байгааг мэдсэн ч байгууллагын нэр хүндээ бодож “найзууд шиг эвлэр” хэмээн хүчээр гар бариулж асуудлыг шийдсэн дүр эсгэдэг нь далд дээрэлхэлтийн уг үндсийг огт шийдэж чаддаггүй.
Далд дээрэлхэлт бол хувь хүний гэхээсээ илүү орчны өвчлөл юм. Энэ үзэгдэл амжилттай оршин тогтнож байгаагийн гол шалтгаан нь дээрэлхэгчээс гадна, насанд хүрэгчдийн хэлбэрдсэн хандлага болон гэрчүүдийн айдсаас үүдэлтэй “хамгаалалтын бамбай”-д оршдог. Асуудлыг шийдэхийн тулд зөвхөн үйлдэгчээс гадна, хамгийн гол нь тэрхүү чимээгүй зөвшөөрлийг олгож буй хөндлөнгийн ажиглагчид болон хуурамч эв найрамдал тогтоогч системтэй хамт ажиллах шаардлагатай.
Философич, сэтгэл судлаач Б.Санчир
